Dmitri Ivanovich Mendelejev is geboren op 27 januari 1834. Hij werd geboren in Tobolsk en dat ligt in West- Siberië. Hij kwam uit een gezin van 14 kinderen waarvan hij de jongste was. Zijn vader was hoofd van de lokale school, maar in het jaar dat Mendelejev werd geboren werd hij blind en moest zijn moeder dus de kost gaan verdienen.
Maria Dmitrievna was een bijzondere vrouw, ze was een geboren kornilovs. Dat waren de kooplieden die een grote rol hadden gespeeld in de vrijheid die West Siberië die tijd had. De vader van Maria Dmitrievna was erg beroemd in West Siberië omdat hij glas en papierfabrieken hadden geopend. Verder had hij de eerste drukkerij in West Siberië en verspreidde hij de eerste krant over ruim 6000 km. De voorouders van Maria Dmitrievna waren ook erg beroemd omdat een van de voorouders getrouwd was geweest met een tsaar van West Siberië. Om het gezin te onderhouden opende Maria Dmitrievna de glasfabriek van haar ouders opnieuw in een afgelegen dorp, dat op dertig kilometer ten noorden van Tobolsk lag. Daar bouwde ze ook een houten kerk voor de arbeiders en een school voor de kinderen. Mendelejev ging in Tobolsk naar school, maar hij was een erg slechte leerling. In die tijd kregen de kinderen het meeste onderwijs in de oude talen zoals Oud - Grieks en Latijn. Dat kwam omdat de ideeën die ze in die tijd hadden uit de tijd kwamen dat ze deze talen nog wel spraken.
Omdat hij zo slecht op school was kreeg hij bijles van een Dekabrist die was verbannen, en die met een van zijn zussen getrouwd was. (Een Dekabrist was een overlevende van een revolutie uit 1825, die was opgezet door legerofficieren). De naam van die man was Bessagrin. Bessagerin liet Mendelejev kennismaken met de wetenschap waardoor Mendelejev er een diepe belangstelling voor kreeg. Al snel werd duidelijk dat hij een uitzonderlijk verstand had en begon al met eigen school experimenten.
In 1847 kreeg de familie van Mendelejev een paar tegenslagen. De vader van Mendelejev stierf, en een jaar erna brandde de glasfabriek af. In 1849 vertrok zijn moeder met de 2 kinderen Dmitri en Lisa naar Moskou. Dit was een lood zware reis van tweeduizend kilometer. Vooral voor de moeder van Dmitri omdat zij zevenenvijftig jaar was en haar hele leven voor het gezin gezorgd had, een glasfabriek gerund en de bijstand van de arbeiders had geregeld. Maar Maria wilde naar moskou om Dmitri de opleiding te geven die hij verdiende. Maar toen ze in Moskou kwamen om Dmitri aan te melden op een universiteit bleek dat de papieren over de school ervaring van Dmitri niet golden in Moskou, en kon Dmitri niet naar een universiteit. Toen vertrokken ze naar de 600 kilometer verder liggende hoofdstad Sint-Petersburg. Maar ook hier ging het hetzelfde, totdat Maria een oude vriend van haar man tegen kwam die op een instituut werkte. Dimitri kon daardoor Wiskunde en Natuurwetenschappen gaan studeren, en kreeg geld van de overheid om zich van noodzakelijk levensonderhoud te kunnen voorzien. Binnen tien weken toen hij op het instituut zat was zijn moeder stervende. De laatste woorden die zijn moeder tegen hem zei waren ‘Onthoud je van de illusies, hecht je aan werk en niet aan woorden. Zoek geduldig naar de goddelijke en wetenschappelijke waarheid’. Mendelejev zou die woorden nooit vergeten en later citeerde hij ze in zijn boek, en voegde eraan toe ’Dmitri Mendelejev beschouwt de woorden van een moeder als heilig’.
Iets meer na de dood van zijn moeder overleed ook zijn zus Lisa. En weer een jaar later krijg hij en keelbloeding, hij wordt opgenomen in het ziekenhuis van het instituut. Als kind was hij nooit erg gezond geweest en nu werd er tuberculose vastgesteld. De artsen dachten dat hij nog maar enkele maanden te leven had. Hij bleef lang in bed en werd door het instituut als een soort mascotte beschouwt. Hij kwam alleen zijn bed uit om in het laboratorium te werken en deed al na een korte tijd hele originele proeven. Daarna ging hij weer zijn bed in om alles op te schrijven in de vorm van artikelen. Een aantal werden er gepubliceerd toen hij nog amper 20 jaar was en studeerde. Het bijzondere van die artikelen kwam door het talent van Mendelejev maar dat had zich niet kunnen uiten als hij niet op het instituut had gezeten, en als hij niet uitzonderlijk onderwijs had gehad. Dat kwam doordat het instituut was ondergebracht in dezelfde gebouwen als de universiteit van Sint-Petersburg, en veel hoogleraren van de universiteit waren ook leraar op het instituut. Doordat er in de loop van de jaren meer bekend werd over de scheikundige elementen werd scheikunde langzamerhand belangrijker dan natuurkunde. Hierdoor ging Mendelejev zich meer op de scheikunde richten dan op de natuurkunde waarvoor hij eigenlijk aan het studeren was. Het bijzondere van Mendelejev was dat hij veel informatie kon onthouden zonder dat hij werd overbelast. Ook kon hij aparte stukjes kennis met elkaar verbinden, hierdoor kon hij een patroon zien in veel gegevens die niets met elkaar te maken leken te hebben. In 1855 haalde Mendelejev zijn diploma als leraar en ontving hij een gouden medaille voor beste leerling van het jaar. Maar Mendelejev had ook een minder goede kant, zo kon hij zijn woede niet beheersen als hij werd tegengesproken. Hierdoor kreeg hij ruzie met een minister van het onderwijs en werd hij na zijn examen naar een school in Simferopol gestuurd. Hier was een oorlog aan de gang en de school was gesloten. Toen Mendelejev aankwam ontmoette hij een beroemde chirurg genaamd Perogov. Deze man onderzocht Mendelejev en kwam tot de conclusie dat zijn ziekte niet dodelijk was. Omdat er dus geen werk was in dit gebied vloog Mendelejev terug naar Sint-Petersburg. Daar werd hij benoemd tot Privaatdocent op een zeer jonge leeftijd van 21 jaar. (Privaatdocent = docent zonder salaris en verplichtingen aan de school, hij verdient zijn geld aan leerlingen die zijn lessen volgen.) Omdat Rusland arm was kon Mendelejev er geen uitgebreid wetenschappelijk onderzoek doen. In 1859 slaagde Mendelejev erin een studiebeurs te krijgen waarmee hij twee jaar in het buitenland kon studeren. Mendelejev ging studeren in Parijs bij de beste experimentator van die tijd Regnault. Na Parijs ging Mendelejev naar Heidelberg waar hij korte tijd colleges bijwoonde van Gustav Kirchhoff (de meest saaie docent van heel Duitsland).
Toen deze colleges werden opgeheven werkte Mendelejev korte tijd samen met Kirchhoffs partner Robert Bunsen. Kirchhoff en Bunsen ontdekten door allerlei briljante experimenten nieuwe elementen, omdat Mendelejev zich in deze tijd ook in Heidelberg bevond werd zijn kennis over de chemische elementen sterk uitgebreid. Door een woede uitbarsting van Mendelejev ontstond er een ruzie tussen hem en Bunsen en vertrok Mendelejev terug naar Rusland. Hier vervolgde hij zijn experimenten die te maken hadden met de oplosbaarheid van alcohol en water. Dit onderzoek liep uit in een diepgaande studie van atomen, moleculen en valenties.
Mendelejev kwam erachter dat valentie`s (dit zijn bindingen tussen atomen, alle stoffen op aarde zijn opgebouwd uit atomen) belangrijk en kenmerkend zijn voor atomen. Ook kwam hij erachter dat een gas vloeibaar wordt als je de temperatuur verlaagd en de druk verhoogd. Ook ontdekte Mendelejev dat elk gas een kritisch punt had. Dat houdt in dat als je een gas boven een bepaalde temperatuur verhit dat geen enkele druk het meer vloeibaar kan maken. Men denkt meestal dat de Ierse chemicus Thomas Andrews het kritisch punt heeft ontdekt, maar doordat Mendelejev bijna geïsoleerd onderzoek heeft gedaan is het niet bekend geworden dat Mendelejev deze ontdekking 2 jaar eerder heeft gedaan. In 1860 werd een internationaal schema ingevoerd hierin stond het gewicht van de moleculen en het volume.
In 1861 keerde Mendelejev terug naar Sint-Petersburg. Hier nam hij een baan bij het Instituut voor Techniek. Mendelejev zag dat men in rusland helemaal niet op de hoogte was van de nieuwe ontwikkeling van scheikunde die in Europa plaatsvonden. Daarom hield Mendelejev lezingen en schreef hij een boek van 500 bladzijden (binnen 60 dagen) om de mensen op te hoogte te brengen. Al snel werd Mendelejev bekent en begon hij een aardig inkomen te krijgen. Mendelejev werd in 1864 professor en een jaar later wist hij een klein stukje land te kopen in Tver. (300km ten zuidoosten van Sint-Petersburg). Mendelejev hielp ook de boeren door hun advies te geven en hij gaf ze wetenschappelijke landbouwmethodes. Hierdoor kwamen veel boeren uit het land hem om advies vragen. De autoriteiten hoorden ook verhalen over Mendelejev. Hierdoor werd Mendelejev in 1876 naar Baku gestuurd om daar advies te geven aan een vestiging van de olie-industrie, en later werd hij ook naar Parijs gestuurd om daar op een Internationaletentoonstelling te staan.
Op 29 jarige leeftijd trouwde Mendelejev en kreeg hij een zoon en een dochter.
Op 32 jarige leeftijd werd Mendelejev benoemt tot hoogleraar algemene scheikunde aan de universiteit van Stint-Petersburg.
In 1896 had Mendelejev het eerste deel van zijn tweede boek af dat ging over: “De beginselen der scheikunde”. Dit is een meesterwerk geworden, het was een van de beste scheikundehandboeken van die tijd. Het boek is bijna in alle talen vertaald en is tot het begin 20ste eeuw een standaard werk gebleven. Mendelejev beschreef ook de elementen in zijn boek. Mendelejev zocht hiervoor een logies verband zodat het makkelijk en begrijpend in zijn boek zou staan. Op maandag 17 februari zou Mendelejev een 3 daagse reis maken waarbij hij advies zou geven aan de kaasmakerijen. Dezelfde ochtend kreeg Mendelejev een brief met de bijzonderheden voor die dag. Op de achterkant begon hij weer elementen onder elkaar te zetten. En toen zag hij langzaam een verband tevoorschijn komen.
Hij deed het volgende:
Halogenen
F=19 Cl=35 Br=80 I=127 (hij zetten de elementen op volgorde van gewicht en plaatsten deze onder elkaar.)
zuurstofgroep
O=16 S=32 Se=79 Te=128
stikstofgroep N=14 P=41 As=75 Sb=122
Hij zag dat als je de verticale kolommen van beneden naar boven leest dat het atoomgewicht toe neemt. Alleen Fosfor en Telluur vielen niet op zijn plaats, maar de andere klopten wel. Het leek niets te zijn maar hij wist dat het geen toeval kon zijn. Hij lag het blaadje op zijn bureau want hij wist dat hij in de buurt zat. Hij begon lijsten met andere elementen op te schrijven. En na drie dagen en nachten werken lag hij een verband tussen de elementen en zijn favoriete kaartspel patience. Hij schreef op blanco kaarten de elementen en hun atoomgewicht. Mendelejev moest opschieten want hij moest die dag met de trein naar Tver.
Wat Mendelejev had opgemerkt was de overeenkomst tussen de elementen en het spel patience. Bij patience liggen de kaarten op kleur en op aflopende volgorde.
Waar Mendelejev naar zocht bleek hetzelfde te patroon te zijn alleen lagen er nu elementen met dezelfde eigenschappen op een rij in volgorde van het atoomgewicht
halogenen, zuurstof en stikstof waren de drie groepen. Maar nu wilde hij verder, maar zover kwam het niet omdat hij zo moe was dat hij in slaap viel.
Toen gebeurde het Mendelejev kreeg een droom waarin alles hem duidelijk werd. Hij wist hoe hij de elementen kon rangschikken, het periodiek systeem. (Over dit rangschikken vind je meer bij het onderwerp periodiek systeem, hier onder.)
Mendelejev wordt in 1893 directeur van het Bureau voor Maten en Gewichten tot 1907, hier bepaald hij veel atoom- en molecuulmassa`s van elementen waarvan deze nog niet bekend waren.
Ondertussen verklaart Mendelejev nog onlogische dingen in zijn periodieksysteem. Zo zijn er lege plaatsen in zijn systeem. Mendelejev verklaart dit door te zegen dat deze elementen nog gevonden moeten worden. Hij gaat nog verder dan dit, Mendelejev voorspelt zelfs de gewichten en de volumes van de nog niet gevonden elementen. En omdat zijn systeem zo goed klopt had hij het nog goed ook!
Op 2-2-1907 sterft Mendelejev in Sint-Petersburg.